اخلاق در بوستان- قسمت 13

اخلاق در بوستان- قسمت 13

صبر ، پنجمین مقام از مقامات هفت گانه طریقت است (توبه ، ورع ، زهد ، فقر ، صبر ، توکل ،فنا ؛ بعضی خوف و رجا و شکر را هم جزو مقامات آورده اند و بعضی این ها را هم در همان مقامات هفتگانه مندرج می دانند). صبر همانا مقاومت در برابر شداید و مکارهی است که در زندگی عادی و سلوک عرفانی پیش می آید. بعضی گفته اند : صبر بر عافیت و خوشی ها ، سخت تر است تا صبر بر مکاره و ناخوشی ها.
و جامی می گوید :
صبــوری مــــایه ی فیـــروزی آمــد قـــوی تر پـــایه ی بهـــروزی آمد
صبـــوری میــــوه ی امـــــــید آرد صبــــوری دولــــت جــــاوید آرد
به صبــر ، اندر صدف ، باران شود در کــه کار کرد و شکایت روزگار نکرد
(جامی ،1378:ص496 ).
یکی از صحابه گفته است : «دچار رنج و سختی شدیم و شکیبایی کردیم ؛ ولی چون با خوشی و ناز و نعمت روبرو شدیم ، شکیبایی نورزیدیم و خویشتنداری نکردیم»(كاشانی ،1325:ص380).
«حقیقت صبر آن است که بر صبر هم صابر بود ، نه منتظر فرج ، چه انتظار فرج منافی صبر بر صبر است» (همان :328).
عزّالدین کاشانی برترین صبر را «صبر باللهم می داند ؛ چه آن مقامی می داند که بقای بعد از فنا تعلق دارد و هرگاه بنده از خود فانی به حق باقی گشت ، صبر او بلکه همه ی اوصافش به خدا بود (همان).
مولانا در «مثنوی معنوی» چنین می گوید :
گفت لقمــان صبر هم نیکــو دمی ست کــه پنـــاه و دافع هر جا غمیست
صـــد هـــزاران کیمیا حــق آفـــرید کیمیایی همچــــو صبــر آدم ندید
(مولوی،1350:ص474 ).
قشیری می نویسد : «علی عبدللله البصری ]گوید مردی [ نزدیک شبلی آمد. گفت : کدام صبر سخت تر بود بر صابران؟ گفت : صبر اندر خدای ]الصبر فی الله[. گفت : نه. گفت : صبر خدای را ]الصبرلله[. گفت : نه. گفت : صبر با خدای ]الصبر مع الله[. گفت : نه. گفت : پس چیست؟ گفت : صبر از خدای ]الصبر عن الله[. شبلی بانگی بزد ، خواست که جان تسلیم کند» (قشیری ، 1361 : 281).
حال به سراغ ادیبانه ترین و فصیح ترین کتاب جهان می رویم. به سراغ نهج البلاغه ی میرالمؤمنین ، علی ، علیه السلان ، و از کلام ایشان در باب صبر بهره می گیریم :

  1. انسان شکیبا پیروزی را از دست نمی دهد ؛ هرچند زمان آن طولانی باشد (نهج البلاغه : حکمت 153).
  2. همه ی شما را به صبر و شکیب سفارش می کنم ؛ زیرا جایگاه صبر در شکل گیری ایمان ، جایگاه سر در بدن است و ایمان بی صبر را چنان تن بی سر ، ارزشی نیست (همان : 79).
  3. صبر دو نوع است : صبر در تحم چیزی که دوستش نداری و صبر از جدایی چیزی که به ان دل بسته ای (همان : 52).
  4. بردباری و درنگ هم آهنگ اند و نتیجه ی آن ها بلند همتی است (همان : 460).

و بزرگان جهان نیز در مورد صبر معتقدند که : نبوغ چیزی نیست ، مگر استعداد فراوان در صبر و شکیبایی. اگر اراده کنی و استقامت داشته باشی ، بدون شک موفقی (امرسون : 270).
صدقه (دهش) در راه خدا
صدقه عبارت است از مقدار مالی است که از جمع مال خارج شود و به فقرا و صاحبان استحقاق داده شود و آن یا واجب است یا مندوب. واجب زکات مال و زکات بدن باشد که زکات فطر است.
در معنی عرفانی شیخ انصاری گوید : صدقه بر سه قسم است : یکی به مال و یکی به تن و یکی به دل. صدقه به مال مواسات درویشان است به انفاق نعمت. صدقه به تن قیام کردن است از بهر ایشان به حق خدمت. صدقه به دل ، وفاداری است به حسن نیت و توکید همّت (سجادی ، 1362 : 132).
در شاهنامه آمده است :
بیــا تــا به شادی دهیم و و خوریم چــو گــاه گذشتن بــود بگذریم
نهــادن چه بـــاید به خوردن نشین بــر امیـــد گنج جهــــان آفرین
به خــوبی بیـــارای و بیشی ببخش تــو رنجیده ای بهــــر دشمن منه
کمــــی نیست در بخشش دادگـــر همــی شادی آرای و غـــم مخور
(فردوسی،1376:ص520).
قطعاً مهم ترین چیزی که جامعه ی انسانی را بر اساس خود قوام می بخشد و پایدار می سازد ، امور اقتصادی جامعه است ، که خداوند آن را مایه ی قوام و برپایی اجتماع قرار داده است. علّت بسیاری از گناهان ، یا فقر مفرطی است که انسان را به دزدی اموال مردم وادار می کند یا ثروت بی حساب که انسان را به اسراف وا می دارد.
عکس مرتبط با اقتصاد
سعدی می فرماید :
نمــاند حــاتم طــائی و لیک تــا بــه ابـد بمـــاند نــام بلندش به نکویی مشهور
زکــات مـــال به در کــن ، که فضلة زر را چـــو بــــاغبان بزند بیشتر دهد انگور
(سعدی،1320:ص189).
در قرآن مجید آمده است : «وَ آتَی المالَ عَلی حُبِّه» (بقره / 177) ؛ «وَ اَنفِقُوا مِمّا جَعَلَکُم مُستَخلِفینَ فیهِ» (حدید/7) ؛ «قُل ما اَنفَقتُم مِن خَیرٍ» (بقره/215) ؛ دهش مال به عشق خدا ، احساس مسئولیت توانگران در انفاق به تهیدستان ، و این که انفاق آدمی برخاسته از خیراندیشی است. همگی تشویقی در ترویج فرهنگ صدقه دادن است.
خداوند در قرآن می فرماید : «مَن جاءَ بِالحَسَنَه فَلَهُ عَشرُ اَمثالِها» (انعام/160). «کسی که قدمی در راه خدا بردارد ، ده برابر آن پاداش می بیند» و «اِن تُقرِضُوااللهَ قَرضاً حَسَناً یُضاعِفهُ لَکُم» (تغابن/17). «اگر به خدا قرض دهید ، به طور مضاعف جبران خواهد کرد».
و پروین نیز چنین می گوید :
مشــو خودبین کـــه نیکی بـــا فقیران نخستین فــرض بـــودست اغنیا را
ز محتـــاجان خبر گیــــر ای که داری چـــراغ دولـــت و گنــــج غنا را
بــه وقت بخشش و انفـــاق ، پرویـن نبایــد داشت در دل ، جز خـدا را
(اعتصامی،1363:ص97 ).
منـگر انـدر ما ، مكـن در نظر مــانظر انـــدر اکرام و سخای خـــود نگـر
(مولوی، 1350:ص620).
با توجه به مفاهیم آیات قرآنی و احادیث
و نکته های تعلیمی ادبی ، می توان چنین استنباط کرد که خدای رحمان اموال و دارایی ها را وسیله ای برای برپایی امور آدمیان و بستری مناسب ، برای حرکت متعادل و رشد آنان قرار داده است ؛ نه آن که اموال و دارایی ها ، وسیله ای باشند برای تباهگری ، گنج اندوزی و فسادانگیزی. اموال اجتماعی باید در دست کسانی باشد که با تدبیر صحیح آن را در جهت اصلاح امور به کار گیرند و بدان وسیله ، موانع تربیت را از پیش پای مردمان بردارند و راه کمال را بگشایند.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
سعدی می گوید :
هـــر کـــه علم شد به سخا و کـرم بنــد نشاید کــــه نهد بـــر درم
(سعدی،1320:ص 192).
امام علی ، علیه السلام ، می فرمایند هر گاه تهیدست شدید ، به وسیله ی صدق هدادن با خدا تجارت کنید (حکمت /285). در حدیثی دیگر آمده است : بخشش ، بیش از خویشاوندی محبّت می آورد (حکمت / 247) و در جایی دیگر می فرمایند : «کسی که جایگزین و جبران دهشه ای خود را باور کند ، کریمانه به بخشش می پردازد» (حکمت /132).
و حافظ می گوید : به پاس سلامت خود صدقه دهید.
ای صاحب کرامت شکرانه ی سلامت روزی تفقّدی کن درویش بــی نـــوا را
(حافظ،1375:ص 6).
دیدگاه حافظ در مورد صدقه چنین است : صدقه در راه خدا داروی سلامت و عافیت است. آن جایی که آدمی دست کرم باز می کند و نیازمند و افتاده ای را می نوازد ، آن جایی که مومن دست به جیب خود می برد و درمانده ای از درد فقر را درمان می کند و توفیق دهش درراه خدا و صدقه را پیدا می کند ، به وسعت همّت و گذشت خویش ، دعاگویان را به دعای خیر در حق خویش وا می دارد و این فضای عافیت و سلامت برای دهنده ی صدقه است.
کــم آزاری و برداباریش ، خوست دلــش با وفا و کف اش با سخاست

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *