تأثیر عوامل بازار و سازمانی بر افشای داوطلبانه شرکت ­ها

هدف نهایی سیستم حسابداری فراهم نمودن اطلاعات برای اشخاص ذی نفع در قالب گزارش های درون سازمانی و برون سازمانی می باشد. واژه افشا به مجموعه متنوعی از اطلاعات الزامی و داوطلبانه، شامل صورت های مالی و یادداشت های همراه، گزارش هیات مدیره، تجزیه و تحلیل مدیریت، پیش بینی های مدیریت، ارائه تجزیه اطلاق می شود. بهبود و ارتقای افشای اطلاعات موجب بهبود شفافیت می شود که یکی از بهترین اهداف تحولات جهانی و ابتکارات عمده در فرآیند اصلاح مالکیت در کشور های مختلف است. به نظر بسیاری از نظریه پردازان حوزه حسابداری و اقتصاد، اطلاعات عامل کلیدی در کارایی تخصیص منابع و رشد اقتصادی کشورهاست. بدیهی است که اصل افشاء به عنوان یکی از اصول حسابداری کـلیه واقعیت های بـا اهـمیـت و مـربوط در رابـطه با رویدادها و فعالیت های واحد تجاری را بیان می نماید. افشاء کافی ,افشاء مناسب و افشاء کامل اصطلاحاتی است که در کتب و مقالات حسابداری برای توصیف افشاء به کار می رود اما متداولـترین آن افـشاء کــافی می باشد که حاکی از حداقل افشای مورد  نیاز است و یا به عبارتی دیگر مفهوم افشاء کافی بیان کننده این موضوع است که صورت های مالی نباید گمراه کننده باشد. وجود اطلاعات مالی شفاف و قابل مقایسه، هم چنین رکن رکین پاسخ گویی و تصمیم گیری های اقتصادی آگاهانه و از ملزومات بی بدیل توسعه اقتصادی (کمیته تدوین استاندارد های حسابداری، 1385) افشای مناسب به برخورد یکسان با کلیه استفاده کنندگان بالقوه در خصوص افشای اطلاعات مالی دلالت می کند . اغلب چنین استدلال می شود که جریان شفاف و با کیفیت اطلاعات، موجب کاهش عدم تقارن اطلاعاتی می گردد. عدم تقارن اطلاعاتی، به وضعیتی اطلاق می شود که آگاهی بیش تر است چنین عدم تقارن اطلاعاتی، موجب بروز مشکلاتی نظیر مخاطره اخلاقی و انتخاب نادرست می شود. بنابراین، به منظور حفظ منافع سهام داران و سایر افراد ذی نفع، افشای عمومی و با کیفیت اطلاعات ضروری است. (حساس یگانه و نادی قمی، 1385 :37) افشا در حسابداری واژه ای فراگیر است و تقریباً تمامی فرآیند گزارشگری مالی را در بر می گیرد یکی از اصول اولیه حسابداری اصل افشای کلیه واقعیت های با اهمیت و مربوط درباره رویدادها وفعالیت های مالی واحدهای تجاری است. اصل مزبورایجاب می کند که صورت های مالی به گونه ای تهیه و ارائه شود که از لحاظ هدف های گزارشگری اولاً به موقع ، مربوط و قابل اعتماد و ثانیاً قابل مقایسه و قابل فهم باشد یعنی بتواند استفاده کنندگان صورت های مالی را در اتخاذ تصمیم های آگاهانه کمک کند (عالیور،1370: 25). مدیران از فعالیت های شرکت نسبت به سهام داران و سرمایه گذاران بالقوه و سایر ذی نفعان ارائه کلیه اطلاعات به گونه ای که تصویر کاملی از فعالیت ها و رویدادهای  مالی واحد تجاری را بیان نماید حاکی از افشای کامل می باشد. اگر چه لازم است صورت های مالی به نحو کامل ارائه شود اما نباید حاوی اطلاعات بیش از حد و بی اهمیت باشد زیرا ممکن است توجه استفاده کنندگان صورت های مالی به اطلاعات جزئی و کم اهمیت معطوف و در نتیجه رویداد ها و عملیات با اهمیت نادیده گرفته شود. افشای داوطلبانه شرکت با توجه به کنترل تضاد منافع بین سهام داران، بستانکاران و مدیران تعیین می شود (واتس وزیمرمن، 1986)  با در نظر گرفتن این تضاد منافع، می توان چنین استنباط کرد که انگیزه های زیربنای افشای اختیاری در شرکت ها، به ویژگی های شرکت بستگی دارد (چاو و وانگ بورن، 1987). در ضمن میزان افشای اطلاعات در گزارشگری مالی علاوه بر هماهنگی با نیاز و خبرگی استفاده کنندگان گزارشهای مالی به ویژگی ها  و معیارهای مورد انتظار از افشاء نیز وابسته است. از طرفی فناوری اطلاعات و ایجاد سیستم های اطلاعاتی حسابداری عنصری کلیدی در حذف محدودیت زمانی و مکانی ، دسترسی بهتر و سریع به اطلاعات، به روز بودن و …. است .

موضوع پژوهش حاضر، مطالعه تأثیر عوامل بازار و سازمانی بر افشای داوطلبانه شرکت های پذیرفته شده در  بورس اوراق بهادار تهران است. این فصل باعنوان کلیات پژوهش، نگاهی کلی به پژوهش می نماید و خواننده را با آنچه قرار است تجزیه و تحلیل گردد آشنا می سازد. در فصل حاضر، مساله اصلی و ضرورت انجام پژوهش بیان می شود. در ادامه، فرضیات مورد نظر در راستای بررسی ارتباط بین متغیرها، مطرح می شوند و همچنین جامعه آماری مورد مطالعه و قلمرو پژوهش، تبیین می گردد. در نهایت، کلمات کلیدی پژوهش، به لحاظ عملیاتی تعریف و ارائه می شوند.

1-2) بیان مسئله

امروزه توسعه اقتصادی بر پایه دسترسی به منابع مالی برای سرمایه گذاری استوار می باشد. این در حالی است که تصمیم سرمایه گذارن در خصوص سرمایه گذاری ، به نوبه خود به وجود گزارشگری مالی مناسب بستگی دارد. گزارشگری مالی تخصیص منابع سرمایه در یک شرکت تجاری و قابلیت سود دهی آن را افشا می نماید. بنابراین افشای اطلاعات مالی برای استفاده کنندگان از صورت های مالی امری ضروری به شمار می رود. بدیهی است اصل افشا به عنوان یکی از اصول حسابداری، کلیه واقعیت های با اهمیت و مربوط در رابطه با رویدادها و فعالیت های واحد تجاری را بیان می کند. اصل افشا ایجاب می نماید که صورت های مالی به گونه ای تهیه و ارائه شود که از لحاظ اهداف گزارشگری مالی، قابل فهم، آگاه کننده و حتی الامکان کامل باشد. به بیان دیگر اصل افشا خواستار افشای اطلاعات مربوط در صورت های مالی به گونه ای است که از یک طرف امکان اتخاذ تصمیم های آگاهانه برای استفاده کنندگان را فراهم نموده و از طرف دیگر باعث گمراهی آنان نشود (خانی و میرباقری،1391).

مدیران شرکت ها همواره از طریق گزارشگری مالی شامل صورت های مالی، یادداشت های همراه و تجزیه و تحلیل های مدیریت، اطلاعات شرکت تحت مدیریت خود را جهت آگاهی استفاده کنندگان برون سازمانی افشا می کنند. میزان اطلاعات افشا شده تحت تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد. مثل تصمیم تیم مدیریت و تحلیل هزینه منفعت که انگیزه های اختیاری مدیر است.

طبق نظریه هیأت تدوین استاندارد های حسابداری مالی تصمیم گیری سرمایه گذارن بر اساس اطلاعات حسابداری تاثیرات عمده ای در تخصیص بهینه منابع اقتصادی یک کشور دارد. در مدلی که توسط (دانیل، هیرش لیفر و سابر امانیام،1998) طراحی گردید سهام داران به اطلاعات خصوصی شرکت ها واکنش بیشتری نسبت به اطلاعات عمومی نشان می دهند (کاشانی پور و همکاران، 1388).

در عمل، میان کیفیت و کمیت اطلاعاتی که شرکت های مختلف تهیه و منتشر می کنند و اطلاعاتی که سهام داران و اعتبار دهندگان نیاز دارند، شکاف عمیقی وجود دارد. نهادهای سرمایه گذاری به اطلاعاتی به موقع، اتکاپذیر و کامل نیاز دارند تا نسبت به مسئولیت نمایندگی مدیریت و تصمیم های سرمایه گذاری خود قضاوت نمایند. از طرفی ایجاد و نگهداری نظام افشای پیچیده مالی ارزان نیست، زیرا شرکت ها مجموعه متعددی از اقلام مالی و غیر مالی دارند که به طور معمول افشای آنها چندان ساده نیست. از این رو بر اساس ساختار بازارها، در هر کشوری مجموعه ای از منابع بر قواعد حسابداری و افشا مقرر شده که شرکت ها ملزم به رعایت آن هستند. شرکت ها در مورد پیش بینی درآمدها توسط مدیر، جلسه های سرمایه گذارن و تحلیل گران مجامع خرید سهام یا انصراف از خرید، حضور سرمایه گذارن افشای مربوط به سرمایه گذارن در سایت های خبری شرکت و سایر پرونده­های قانونی، اطلاعات را به صورت داوطلبانه افشا می کنند.

افشای اختیاری یک مکانیسم کنترل خارجی است که می کوشد مشکلات بین سهام داران عضو و غیر عضو را از طریق فراهم کردن اطلاعات مربوط به نتایج مالی و غیر مالی کاهش دهد. در تئوری نمایندگی فرض بر این است که سهام داران عضو تمایل به افشای اطلاعات به جای واگذاری امکان نظارت به افراد غیر عضو را دارند، چرا که هزینه های ناشی از حضور مدیران برای افشا کمتر از هزینه های کنترلی افراد غیر عضو خواهد بود (جنسن و مکلین،1976).

دلیل اصلی تاکید بر افشای داوطلبانه حفظ منافع سهام داران است .چون افشای داوطلبانه اثر مثبتی بر عملکرد شرکت ها دارد و بر حفظ منافع سهام داران و اشخاص ذی نفع اثر گذار است .چون افشای به موقع و داوطلبانه اطلاعات عاملی است که باعث سالم سازی بازار سرمایه گشته و از معاملات افرادی که به نحوی به اطلاعات منتشر شده دسترسی دارند جلوگیری می کند و همچنین باعث آشکار شدن گزینه های جدید و یا حذف گزینه های ضعیف می شود و سرانجام افراد را تحت تأثیر قرار داده و آنان را به سمت اتخاذ تصمیم صحیح سوق می­دهد.

با توجه به مطالب بیان شده در رابطه با موضوع پژوهش مشخص می شود که موضوع افشای اطلاعات تنها محدود به قشر خاصی از استفاده کنندگان صورت های مالی نمی شود بلکه این موضوع در برگیرنده نیاز طیف وسیعی از افراد جامعه از جمله مجامع حرفه ای، اعتبار دهندگان، دولت و سرمایه گذارن است. نتایج پژوهش های خارجی نشان می دهد که سطح افشای داوطلبانه بر اثر تعداد زیادی از عوامل از جمله : حاکمیت شرکتی ،اندازه شرکت، کیفیت سود، ساختار مالکیت، نوع صنعت، شدت رقابت، عدم تقارن اطلاعاتی، و تغییرات در قانون های دولتی می باشد. عوامل بازار و عوامل سازمانی و تاثیر آنها بر افشای داوطلبانه از موضوعاتی است که کمتر در پژوهش های داخلی بدان پرداخته شده است. این مطالعه وجود این شکاف را پر می کند.

1-3)اهمیت و ضرورت انجام پژوهش

افشا اطلاعات مالی و غیر مالی یک شرکت ، نقش مهمی را در بازار سرمایه بازی می کند. اطلاعات افشا شده، امکان اتخاذ تصمیم های اقتصادی جهت تخصیص منابع کمیاب را، برای بازیگران بازار سرمایه فراهم می کند و بر کارایی بازار تأثیر می گذارد. با توجه به نوع و اهمیت اطلاعات، افشا اطلاعات از کانال های مختلف، صورت می گیرد. شرکت ها از طریق گزارشگری مالی شامل صورت های مالی، یادداشت های همراه و تجزیه و تحلیل های تیم مدیریت، اطلاعات خود را افشا می کنند. با توجه به اهمیتی که مفهوم افشا در میان استفاده کنندگان از اطلاعات مالی دارد، توجه به عوامل موثر بر آن می تواند نقش مهمی در بهبود سیستم گزارشگری مالی شرکت ها و ارتقای قابلیت اتکای اطلاعات مالی داشته باشد. از این نظر، اولین ضرورت پژوهش حاضر، تبیین عوامل موثر بر کیفیت افشای شرکت ها در راستای آگاهی رسانی به مدیران واحدهای انتفاعی به عنوان مسئولان تهیه اطلاعات مالی است. همچنین، تعیین عوامل مذکور می تواند نقش به سزایی در تدوین راهبردهای افشای شرکتی و تنظیم مقررات مربوط به آن می باشد.