پایگاه سیاسی اجتماعی  و فرهنگی  شیعه در عصر امام صادق  …

پایگاه سیاسی اجتماعی و فرهنگی شیعه در عصر امام صادق …

وقتی که عباسیان به خلافت رسیدند، توجه به علوم، به ویژه علوم عقلی، اوج گرفت و از زمان منصور، خلیفه ی دوم عباسی، کار ترجمه ی علوم بیگانه آغاز شد.
یکی از عواملی که موجب شکوفایی علم کلام در زمان امام صادق (ع) شده است، ترجمه کتب و آثار علمی حکما و متکلمان بزرگ یونانی به زبان عربی است.در عصر امام صادق (ع) و با آغاز دوران خلافت عباسیان، عصر ترجمه آغاز شد. از ویژگی های این دوران ارتباط نزدیک تر مسلمانان با فرهنگ های غیر اسلامی بود. علوم، فلسفه و اندیشه کشورهای دیگر از زبان های خارجی به عربی ترجمه شد. مسلمانان این علوم را مورد مطالعه قرار داده، و مطالبی به آنها افزوده و آن را گسترش دادند. در نتیجه، یک جنبش فعال، ایدئولوژیک و علمی پدید آمد. فلسفه، منطق، اصول استدلال، و سایر علوم به ویژه از زبان یونانی و فارسی ترجمه شد و مسلمانان با یک مسیر جدیدی از تفکر فلسفی آشنا شدند. این تعامل فرهنگی، بدون واکنش از سوی مسلمانان انتقال پیدا نکرد. و به این ترتیب جریانی از سوء ظن و بی اعتمادی در جامعه مسلمانان افزایش یافت.
جرجی زیدان می گوید:
در قرن اول و نیمه ی اول قرن دوم، عرب ها بی کتاب بودند و در اواخر قرن دوم هجری فقط علوم اسلامی را مدون کردند. کتاب های آن روز مسلمانان عبارت بود از شعر، قصه، مَثَل و مانند آن، که بر روی پوست و چرم و پارچه و غیره می نوشتند (جرجی زیدان، ۱۳۷۲،ج ۷، ص ۳۰) . عربها (مسلمانان) در مدت یک قرن واندی مطالب و علومی را به زبان خود (عربی) ترجمه کردند که رومیان در مدت چندین قرن از انجام آن عاجز بودند؛ آری مسلمانان در ایجاد فرهنگ و تمدن شگفت خود در اغلب موارد به همین سرعت پیش رفته‌اند.( همان، ج۳، ص ۲۴۷) .
نخستین علمی که ترجمه آن توجه عباسیان را به خود جلب کرد، علم پزشکی بود، کتابهای ترجمه شده در علم پزشکی عمدتا از آن دانشمندان یونان و هند بود، و کتابهای پزشکی ترجمه شده از یونانی از دو طبیب بلند آوازه یونان، بقراط و جالینوس بود.ابن ندیم نام کتابهایی که از آنان به عربی ترجمه شده است را با نام مترجمان آن کتابها ذکر نموده است.

۴-۴-۶ علم طب

طب یکى دیگر از علومى بود که زمان منصور به نقل و ترجمه آن دست زدند، چون منصور در اواخر عمر دچار مرض معده شده اشتهایش از دست رفت و پزشکان دربارى کارى نمیتوانستندانجام دهند، لذا منصور آنان را خواسته ، پرسید آیا پزشک حاذقى نمی شناسید که بمعالجۀ من کمک کند؟ همه گفتند کسى بهتر از جورجیس رئیس بیمارستان گندى شاپور وجود ندارد، جورجیس بن بختیشوع از پزشکان حاذق سریانى بود و در علم طب تألیفات مهمى دارد و بواسطۀ حذاقت و کاردانى ، رئیس بیمارستان گندى شاپور بزرگترین مدارس طب آنزمان شده بود. (زیدان، ص۵۵۴ )
طب و بهداشت همواره مورد توجه و عنایت اسلام بوده، و اولین و مهم‌ترین مطالب مربوط به این علم را مسلمانان از خود پیامبر بزرگ اسلام و ائمه معصومین فراگرفتندضمن اینکه دانش این بزرگواران دانشى بوده الهى و نه اکتسابى. امام صادق (ع) در حدیثی که به شاگردش مفضل بن عمر کوفی املا کرد به گردش خون توجه داده بود.

۴-۴-۷ فلسفه

فلسفۀ اسلامى که مهد مذهب تشیع است تحت عنوان «حکمت» تلقى مى‌شود. فلسفه ی اسلامی شاخه‌ای از علوم اسلامی است که به تفسیر و توجیه متافیزیک اسلامی می‌پردازد .
دراین دوران‌ درخشان‌ – در برابر فلسفه‌ یونان‌ – کلام‌ و حکمت‌ اسلامى‌ رشد کرد و فلاسفه‌ و حکماى‌ بزرگى‌ در اسلام‌ پرورش‌ یافتند .
امام‌ صادق‌ ( ع‌ ) مسائل‌ فقهى‌ و علمى‌ و کلامى‌ را که‌ پراکنده‌ بود ، به‌ صورت‌ منظم‌ درآورد ، و در هر رشته‌ از علوم‌ و فنون‌ شاگردان‌ زیادى‌ تربیت‌ فرمود که‌ باعث‌ گسترش‌ معارف‌ اسلامى‌ در جهان‌ گردید و دانش‌گسترى‌ امام‌ ( ع‌ ) در رشته‌هاى‌ مختلف‌ فقه‌ ، فلسفه‌ و کلام‌ ، علوم‌ طبیعى‌ و … آغاز شد .

۴-۴-۸ سیره نگاری

نخستین کسى که در تاریخ اسلامى، کتاب نوشت، ابان بن عثمان احمر تابعى متوفاى ١۴٠ ه‍ بود. وى کتاب بزرگى نوشته که جامع «مبتدا» و «مغازى»و «رده» بود. چنانکه نجاشى در فهرست اسامى کتاب ‌نویسان شیعه به این معنا تصریح نموده و گفته: وى از طایفه «ناووسیه»[۴] بوده سپس شیعه امامى و از اصحاب خاص امام صادق (ع) شده است (نجاشی، ۱۳۶۵ ، ج۱ ، ص ۱۳) ابان از اهل بصره بوده و در کوفه سکونت داشته و کتابهائى هم نوشته است.
در میان اخبار امام باقر و امام صادق علیهما السلام، اخبار سیره فراوان بوده و بسیارى از آنها در مآخذ مکتوب آمده است. به عنوان نمونه ابن اسحاق ، اخبارى چند از امام باقر (ع) در سیرۀ خود نقل کرده است. برخى از این نمونه‌ها در طبقات ابن سعد نیز دیده مى‌شود. تفسیر قمى از جمله آثارى است که بخش سیره آن تقریبا به طور انحصارى از اخبار امام باقر و امام صادق علیهما السّلام است (جعفریان، ج۱ ، ص ۱۴-۱۵).
نمونۀ دیگر کتاب مبعث النبى و اخباره صلّى اللّه علیه و آله از عبد الله بن میمون القداح است که خود راوى اخبار امام باقر و امام صادق علیهما السّلام بوده است (نجاشی، ۱۳۶۵،ج۱ ، ص ۲۱۳).

۴-۴-۹ ادبیات شیعه

ادبیات شیعه به شدت از فرهنگ اسلامی متاثر است . شاعران شیعی به سلامت فکر و روح معروف بودند و اشعارشان پر از اندیشه های عمیق و معانی دقیق بود . آنها دارای افکار انقلابی بودند و برای اصلاح گری و بیدار ساختن مردم از خواب غفلت از هنرشان استفاده می کردند . مضمون اشعار آنها بیشتر مرثیه سرایی برای مصائب اهل بیت، به خصوص فاجعه ی کربلا بود ( حید

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است

ر ، ۱۳۹۲، ج۶ ، ص ۱۷۷).
ادب و ادبیات و شعر و شاعرى از آغاز در میان شیعیان منزلتی بلند داشته است . مهارت و توانمندى امام على (ع) در شعر و ادب و فصاحت و بلاغت کم ‌نظیر او در سخنورى، در بالندگى شعر و ادب شیعى مؤثر بوده است، اما بی تردید، اختلافات سیاسى و نهضت های انقلابى شیعیان در عصر اموى و عباسى در توسعۀ ادب شیعه، بویژه در قلمرو شعر و شاعرى نقشی مهم ایفا نموده است.
در دوران امام صادق (ع) شاعرانی آمدند که به ادبیات متعهد، توجه داشتند. ادبیات متعهد شامل متون ادبی است که بر مدح اهل بیت (ع)اختصاص داشته و به صدق عاطفه و مدح واقعی متمایز است . این ادبیات ، در مقابل ادبیات منحرف است که در مدح سلاطین می باشد . از این شاعران می توان به کمیت اسدی ، سید حمیری و عبدی اشاره کرد (البستانی ، ۱۳۸۱ ش ، ص ۱۸۹) .
به‌طور کلى مى‌توان گفت «مضامین مهم ادب شیعى در ادب عرب در عصر اموى و عباسى پاسخ‌گویى به افتراهاى مخالفان و شرح مظالم حکام جور و ذکر مصائب و مراثى اهل‌بیت (ع) و دفاع از حقوق ایشان و تفصیل حوادثى چون فاجعۀ طف و حبس و شهادت ائمه (ع) و کشتار انقلابیون بنى هاشم چون محمد بن عبد اللّه محض و زید بن على بن حسین و یحیى بن زید است (دائره المعارف تشیع ۱۳۷۳،ج۱ ، ص ۲۲۶) .

۴-۴-۹-۱ شعر در زمان امویان

دوره اموی (۴۰-۱۳۲ / ۶۶۱-۷۵۰) یکی از مهم ترین دوره های نقد شعر بشمار می رود.شعر در این دوران بیش از هر دوره دیگر توسعه یافت .
جرجی زیدان در این باره می گوید :
≫خلفاى بنى امیه نه فقط شاعران را گرامى می داشتند بلکه خود هم شعر حفظ می کردند و به فرزندان خود شعر می آموختند و از آنان می خواستند که شعر حفظ کنند. به علاوه صله‌ها و جایزه هاى بزرگ به شاعران میدادند و حتى در زمان عمر هم مرسوم بوده که به جوانان شعر بیاموزند ، ولى البته در زمان بنى امیه بیش از هروقت به شعر و شاعرى اهمیت می دادند» (زیدان، ۱۳۷۲، ج ۱ ،ص ۵۱۴ ) .
≫ شاید اینطور تصور شود که چون دولت بنى امیه یک دولت عرب خالص بوده و عرب هاى بدوى طبعا به شعر و شاعرى علاقه‌مند هستند لذا خلفاى بنى امیه بدان جهت دنبال شعر و شاعرى برمی خاستند و به شاعران محبت می کردند. اما علت عمده ی توجه آنان به شعر و شاعرى از روى خلوص نیت و علاقۀ به ادبیات نبوده ، بلکه هدف عمده ی بنى امیه از احترام شاعران همانا مبارزه با مخالفان و رقیبان- اهل بیت پیغمبر (ص) -بوده چه به خوبى می دانستند که مردم خلافت را حق اهل بیت میدانند و آنانرا غاصب می شمارند ≪(زیدان، همان ،ص ۵۱۵ ) .

۴-۴-۹-۲ عصر اول عباسی و شعرای اهل بیت

در قرون گذشته، شعر از جایگاهى مهم برخوردار بود و علاوه بر جنبه ادبى و زیبایى آن، مهم‌ترین ابزار تبلیغاتى به شمار مى‌رفت.
با توجه به آثار نویسندگان تاریخ ادب عرب ، به نظر مى‌رسد که قرن اوّل خلافت عبّاسى (٢٣٢-١٣٢ ه‍. ق) ، به عنوان عصر اوّل عبّاسى در ادب، مورد تأیید همگان است .این قرن دوره اقتدار و نفوذ حکومت عبّاسى بوده، در نتیجه ادب عرب نیز به اقتضاى اوضاع و احوال سیاسى و اجتماعى ، رنگ خاص خود را در این دوره به خود گرفته است.
در این دوره ، مرثیه شیعی بیشتر بیانگر اندیشه ی دینی و شرح مصیبت های اهل بیت است. در حقیقت شعرای مرثیه سرای شیعی با گریستن و دعوت دیگران به گریه ، نسبت به آگاه کردن توده های مردم و با به خدمت گرفتن عواطف انسانی ، آنان را بر علیه حکومت های ظلم و ستم تشویق می کردند.
در عصر عباسی شاعران شیعه تا آنجا که می توانستند علیه حکومت عباسیان تلاش می کردند . این پاکدلان دست از جان شسته گاهی انقلابیون علوی را با شعر و قلم خود در بر پایی انقلاب های بزرگی علیه عباسیان یاری می کردند.

۴-۴-۹-۳ برخی از شعرای شیعه در عصر امام صادق

درعصر اول عباسی تعداد اندکی از شاعران پاک سرشت،چشم از هر ناز و نعمتی در زندگی پوشیده، پشت به باطل ورو به حق نموده و به حمایت از اهل بیت رسول خدا و بیان مناقب و دلایل‌ حقانیت آن بزرگوران،پرداختند.
از شاعران و سخنورانى که در عصر آن حضرت شهرتى به دست آوردند و برخى از آنان نیز در ردیف مداحان وى بودند می توان به: سید حمیرى، اشجع سلمى، کمیت و پسرش مستهل و برادرش ورد ، ابو هریره ابار و، ابو هریره عجلى ، عبدى ، جعفر بن عفان ، سلیمان بن قته عدوى ، سیف ، ابراهیم بن هرمه و منصور نمرى اشاره نمود (امین، ج ۵، ص ۶۶) .
چون شرح زندگی و نمونه‌ی آثارهمه ی این بزرگان از حوصله‌ی این مقاله بیرون است، از این روی، به بیان زندگانی نامه و نمونه‌ی آثار چند تن از معروف ترین آنان به اختصار اکتفا می کنیم .

۴-۴-۹-۳-۱ سید اسماعیل حِمیَری ( ۱۷۸-۱۰۵ قمری)

ابو هاشم (ابو عامر) اسماعیل بن محمد معروف به سید حمیری ، از ادبا و شعرای مشهور عرب و از بزرگان شعرای اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ به شمار می آید وی از شاعرانِ انگشت شمارى است که مورد تأیید و لطف و التفات امامان معصوم ـ علیهم السلام ـ بود و عنوان (سیّد) را نیز در پیشوند نامش از لطف حضرت امام صادق ـ علیه السلام ـ دارد. وگرنه سیّد حمیرى از هیچ یک از شاخه هاى شجره طیّبه و سلسله سادات نیست.